Voor zorgprofessionals
Professionals
Richtlijnen, beslisinstrumenten en recente wetenschap voor herkenning en behandeling van sepsis, van huisartsenpost tot intensive care.
We zetten de Nederlandse richtlijn naast de internationale Surviving Sepsis Campaign 2026, vatten de belangrijkste trials van de afgelopen vijf jaar samen en laten zien wat elke schakel in de keten kan doen. Alle aanbevelingen zijn samengevat; raadpleeg altijd de oorspronkelijke richtlijn.
Nieuw
Leeromgeving: leren door te doen
Reken NEWS2, qSOFA en SOFA uit, verken het ziekteproces van infectie tot orgaanfalen en test je kennis met zeven casussen.
Richtlijnen
Richtlijnen en naslag
Richtlijn Sepsis (NIV)
Nederlandse richtlijn voor volwassenen: vroege herkenning, biomarkers, zuurstof, vocht, vasopressoren, nierfunctievervanging, sedatie, delier, mobilisatie, voeding en nazorg.
Richtlijn Sepsis bij kinderen
Herkenning met PEWS, diagnostiek, behandeling en organisatie van zorg bij kinderen (2021).
SWAB
Empirische antibiotische therapie bij sepsis, afgestemd op Nederlandse resistentiecijfers.
Surviving Sepsis Campaign 2026
Internationale richtlijn voor volwassenen: 129 uitspraken, waarvan 46 nieuw ten opzichte van 2021.
NICE NG51 (Verenigd Koninkrijk)
Herkenning, diagnostiek en vroege behandeling van sepsis, met risicostratificatie.
Praktische hulpmiddelen
Evidence
Nederlandse richtlijn en Surviving Sepsis Campaign naast elkaar
De Nederlandse richtlijn (fase I tot III, 2019 tot 2024) richt zich vooral op behandeling in het ziekenhuis en op de IC; de keuze van antibiotica staat in de SWAB-richtlijn. De Surviving Sepsis Campaign 2026 is breder en nieuwer. Waar ze overlappen, wijzen ze dezelfde kant op.
| Onderwerp | Nederlandse richtlijn (NIV) | Surviving Sepsis Campaign 2026 |
|---|---|---|
| Screening | MEWS of NEWS bij vermoede infectie, plus de signaalvraag "Kan dit een sepsis zijn?". Geen qSOFA. | NEWS, NEWS2, MEWS of SIRS boven qSOFA als enkelvoudig instrument (sterk). Prehospitaal een screeningsinstrument gebruiken (suggestie). |
| Biomarkers | CRP om infectie meer of minder waarschijnlijk te maken; PCT, IL-6 en presepsine geen meerwaarde. | Klinische beoordeling alleen boven PCT plus klinische beoordeling om antibiotica te starten (suggestie). Lactaat meten (suggestie). |
| Antibiotica: timing | Niet in deze richtlijn uitgewerkt; keuze volgens SWAB. | Binnen 1 uur bij waarschijnlijke of zekere sepsis en bij (mogelijke) shock (aanbeveling); binnen 3 uur na kort onderzoek bij mogelijke sepsis zonder shock (suggestie). Bloedkweken vóór antibiotica (aanbeveling). |
| Antibiotica: toediening en duur | Niet uitgewerkt. | Verlengd infuus van bètalactams na oplaaddosis (aanbeveling, nieuw). Kortere duur bij adequate broncontrole (suggestie). |
| Vocht: hoeveelheid | Minimaal 30 ml/kg kristalloïd in 3 uur; eerste 500 ml in 10 tot 30 minuten bij shock; evalueren binnen 1 uur. | Minimaal 30 ml/kg kristalloïd in 3 uur bij hypoperfusie of shock (suggestie, lage zekerheid). |
| Vocht: type | Kristalloïden; geen albumine of andere colloïden; overweeg gebalanceerd. | Gebalanceerde kristalloïden boven NaCl 0,9% (suggestie); geen aanvullende albumine (suggestie). |
| Sturing van resuscitatie | Lactaat, minimaal elke 6 uur en niet vaker dan elke 2 uur, tot normalisatie; bij voorkeur geen andere parameters. | Capillaire hervullingstijd als aanvulling op andere perfusiematen (suggestie). |
| Vasopressoren en bloeddruk | Noradrenaline eerste keus; vasopressine alleen bij refractaire hypotensie. Inotropie: dobutamine of PDE-remmer. | Initiële MAP 65 mmHg (aanbeveling); 60 tot 65 mmHg bij 65 jaar en ouder (suggestie); vasopressoren perifeer starten mag (suggestie). |
| Aanvullende therapie | Niet uitgewerkt. | IV corticosteroïden bij septische shock (suggestie); geen IV vitamine C (suggestie tegen). |
| Nazorg | Tijdig verwijzen naar informatie over langetermijngevolgen; sepsis vermelden in de ontslagbrief; vroeg mobiliseren. | Schriftelijke en mondelinge voorlichting, follow-up na ontslag, ondersteuning bij psychische klachten, revalidatie na beademing langer dan 48 uur (suggesties). |
| Organisatie | Lokaal protocol: wie is waarvoor verantwoordelijk en op welke afdeling. | Prestatieverbeterprogramma met screening, werkprotocollen en kwaliteitsmaten (aanbeveling); code sepsis of sepsis-huddle (suggestie). |
Samengevat en vertaald door SepsisNet uit de richtlijn Sepsis en de SSC-richtlijn SSC 2026. Sterkte volgens SSC: aanbeveling (sterk) of suggestie (conditioneel).
Keten
Sepsis in de keten
Sepsis begint meestal buiten het ziekenhuis. In een Nederlands onderzoek had 48% van de IC-patiënten met sepsis van buiten het ziekenhuis eerst contact met de huisartsenpost, en vermoedde de huisarts bij 43% geen infectie Loots, BMJ Open 2018. Herkenning en overdracht van urgentie vóór het ziekenhuis zijn daarom de zwakke schakels.
| Schakel | Herkenning | Behandeling en overdracht | Vervolg |
|---|---|---|---|
| Burger en naasten | Alarmsignalen kennen; bij twijfel bellen en het woord sepsis noemen. | Opnieuw contact bij verslechtering. | Weten wanneer opnieuw hulp te zoeken. |
| Huisarts en huisartsenpost | Sepsis overwegen bij snel verslechterende zieke patiënt; vitale functies meten; ook zonder duidelijke infectie. | Gestructureerde verwijzing met pre-alert; urgentie expliciet overdragen. | Follow-up na sepsis; klachten uitvragen. |
| Ambulance | Volledige set vitale functies; screeningsinstrument. | Pre-alert bij verdenking sepsis; bij lange transporttijd en shock overweging antibiotica (SSC). | Context overdragen aan het ziekenhuis. |
| Spoedeisende hulp | Triage, MEWS of NEWS, lactaat, kweken. | Antibiotica binnen 1 uur bij waarschijnlijke sepsis of shock; vocht; broncontrole plannen. | Behandeldoelen bespreken; opname op de juiste plek. |
| Afdeling en IC | Early warning en rapid response; herbeoordeling. | Vasopressoren, orgaanondersteuning, de-escalatie en korte duur. | Vroeg mobiliseren; sepsis in ontslagbrief; voorlichting. |
| Na ontslag | Langetermijnklachten herkennen. | Heropname voorkomen; nieuwe infecties tijdig behandelen. | Revalidatie, psychologische ondersteuning, lotgenotencontact. |
Gebaseerd op de ketenmatrix uit het Nationaal Actieplan Sepsis van SepsisNet en Sepsis Nederland (concept, 2026) (Nationaal Actieplan Sepsis, concept 2026), de richtlijn Sepsis Richtlijn Sepsis (NIV) en de SSC-richtlijn SSC 2026.
Evidence
Belangrijke trials van de afgelopen vijf jaar
Gerandomiseerde studies die de sepsiszorg sinds 2021 hebben veranderd of bevestigd. Fase 2-resultaten zijn hypothesevormend. Klik op een bronlabel voor de publicatie.
ImmunoSep
Immuuntherapie op geleide van het afweerprofiel: anakinra bij macrofaagactivatie-achtig syndroom (ferritine > 4420 ng/mL), interferon-gamma bij immuunparalyse (lage HLA-DR op monocyten). Meer verbetering van orgaanfalen (SOFA) op dag 9 dan placebo (OR 2,48; 95%-BI 1,42 tot 4,32). Geen significant verschil in 28-dagensterfte (43,5% vs 49,7%).
Betekenis: Eerste gerandomiseerde bewijs dat biomarker-gestuurde immunotherapie orgaanfalen kan beïnvloeden. Nog geen standaardzorg: 355 van 672 gescreende patiënten waren met deze twee markers niet te classificeren en snelle HLA-DR-bepaling is beperkt beschikbaar. Fase 3-bevestiging met harde eindpunten is nodig.
BLING III
Continue versus intermitterende infusie van bètalactamantibiotica: 90-dagensterfte 24,9% vs 26,8%, niet significant. In de gelijktijdige meta-analyse van 18 trials wel lagere sterfte bij verlengde infusie (RR 0,86).
Betekenis: SSC 2026 adviseert verlengde infusie na een oplaaddosis, mits praktisch uitvoerbaar.
BALANCE
7 versus 14 dagen antibiotica bij bloedbaaninfectie: 90-dagensterfte 14,5% vs 16,1%, non-inferieur.
Betekenis: Korte behandeling is veilig bij klinische verbetering en bronbestrijding; uitzonderingen zoals S. aureus en endocarditis blijven.
ADAPT-Sepsis
Dagelijkse procalcitonine-gestuurde stopadviezen verkortten de antibioticaduur met bijna een dag, met non-inferieure 28-dagensterfte. CRP-gestuurde adviezen verkortten de duur niet.
Betekenis: Procalcitonine kan helpen bij het stoppen, niet bij het starten van antibiotica.
CLOVERS
Restrictief (vroeg vaatdrukmiddelen) versus liberaal vochtbeleid: 90-dagensterfte 14,0% vs 14,9%, geen verschil.
Betekenis: Beide strategieën zijn verdedigbaar; individualiseer op geleide van perfusie en vochtrespons.
ARISE FLUIDS
Vroeg vaatdrukmiddelen met beperkt vocht versus ruimer vocht en later vaatdrukmiddelen: dagen in leven en buiten het ziekenhuis tot dag 90 gelijk (mediaan 76 vs 76). Mediaan circa 1,1 liter minder vocht in 24 uur; longoedeem 0,6% vs 5,0%.
Betekenis: Bevestigt CLOVERS: beide strategieën zijn verdedigbaar. Minder vocht gaf minder longoedeem, zonder winst in overleving.
CLASSIC
Restrictief versus standaard intraveneus vocht na initiële resuscitatie: 90-dagensterfte 42,3% vs 42,1%; mediaan 1,8 vs 3,8 liter vocht.
Betekenis: Minder vocht na de eerste fase is niet schadelijk; routinematig doorgeven van vocht levert geen winst op.
ANDROMEDA-SHOCK-2
Gepersonaliseerde resuscitatie op geleide van capillaire hervullingstijd gaf een gunstiger uitkomst op een hiërarchisch samengesteld eindpunt (sterfte, duur van orgaanondersteuning, opnameduur), zonder significant verschil in sterfte alleen.
Betekenis: Ondersteunt capillaire hervullingstijd als eenvoudige, herhaalbare perfusiemaat aan het bed.
PLUS en BaSICS
Gebalanceerde kristalloïden versus NaCl 0,9%: geen significant verschil in 90-dagensterfte (21,8% vs 22,0% en 26,4% vs 27,2%).
Betekenis: Meta-analyses wijzen op een kleine kans op voordeel; SSC 2026 geeft de voorkeur aan gebalanceerde oplossingen. Voorzichtigheid bij traumatisch hersenletsel.
CAPE COD
Hydrocortison 200 mg per dag bij ernstige buiten het ziekenhuis opgelopen pneumonie: 28-dagensterfte 6,2% vs 11,9%. Patiënten met septische shock en influenza waren uitgesloten.
Betekenis: Overweeg hydrocortison bij ernstige pneumonie op de IC; bij septische shock geldt het bestaande advies over corticosteroïden.
LOVIT
Hooggedoseerd intraveneus vitamine C: meer sterfte of aanhoudend orgaanfalen op dag 28 (44,5% vs 38,5%; RR 1,21).
Betekenis: Vitamine C hoort niet bij de behandeling van sepsis.
Overzicht samengesteld door SepsisNet; geen vervanging van de richtlijn. Laatste controle: november 2026.
Onderzoek
Kennislacunes in de sepsiszorg
Waar ontbreekt bewijs? Een overzicht op basis van de Nederlandse richtlijnen, de kennisagenda's van beroepsverenigingen en de onderzoeksprioriteiten van de Surviving Sepsis Campaign.
Vroege herkenning
Wat is de beste strategie om sepsis te screenen en te herkennen, en kunnen voorspelmodellen of AI real-time herkenning ondersteunen? Scores die in ziekenhuizen worden gebruikt zijn niet gevalideerd in de eerste lijn, waar veel patiënten zich als eerste melden. Huisartsen telden bij visites buiten kantooruren de ademfrequentie bij 25% van de patiënten; geschat herkenden zij een verhoogde ademfrequentie bij 43%.
SSC Research Priorities 2023 NIV Kennisagenda 2022-2025 Loots, H&W Loots, BJGP Open 2022
Sepsis bij kinderen
Hoe zijn pasgeborenen met risico op vroege neonatale sepsis beter te identificeren, en hoe kunnen ouders ernstige ziekte tijdig herkennen na ontslag of een SEH-bezoek?
Vocht en vaatdrukmiddelen op maat
Hoe individualiseer je vochttoediening in de eerste uren en daarna, en welke vasopressorstrategie past bij welke fase van septische shock? Grote trials naar restrictief versus liberaal beleid waren neutraal.
SSC Research Priorities 2023 CLOVERS, NEJM 2023 CLASSIC, NEJM 2022
Precisiegeneeskunde
Kunnen endotypen of biomarkers bepalen welke patiënt baat heeft bij welke (immuno)therapie? In ImmunoSep was meer dan de helft van de gescreende patiënten met ferritine en HLA-DR niet te classificeren. Consensusraamwerken voor transcriptomische en immunologische subtypen zijn een eerste stap naar gedeelde definities.
SSC Research Priorities 2023 ImmunoSep, JAMA 2025 Scicluna, Nat Med 2025 Moore, Nat Med 2025 IFN-γ-endotype, EBioMedicine 2024
Mechanismen van orgaanschade
Wat veroorzaakt orgaanschade bij sepsis en hoe meet je die vroeg? Diermodellen en uitkomstmaten sluiten slecht aan bij sepsis bij mensen; ook de rol van brein, microbioom en (epi)genetica is onvoldoende begrepen.
Antibiotica
Optimale duur en het moment van overstappen van intraveneus naar oraal, ook bij patiënten met een afweerstoornis; optimale diagnostische work-up bij S. aureus-bacteriëmie; plaats van biomarkers bij het stoppen van antibiotica.
NIV Kennisagenda 2022-2025 BALANCE, NEJM 2025 ADAPT-Sepsis, JAMA 2025
Ondersteunende IC-zorg
Wanneer en hoe mobiliseer je patiënten met sepsis? Maakt de keuze tussen continue en intermitterende nierfunctievervanging uit voor de uitkomst? De Nederlandse richtlijn vond hiervoor onvoldoende bewijs.
Richtlijn Sepsis: mobilisatie Richtlijn Sepsis: nierfunctievervanging
Herstel en nazorg
Hoe behandel je klachten na een IC-opname (PICS), en welke nazorg werkt na sepsis buiten de IC? Patiëntvertegenwoordigers noemden uitkomsten op lange termijn, nazorg en naasten als prioriteit.
NIV Kennisagenda 2022-2025 NVIC onderzoeksagenda 2021 Prescott, JAMA 2018
Data en infrastructuur
Nederland heeft geen volledig sepsisregister dat het hele zorgpad volgt, van eerste contact tot herstel. Het Nationaal Actieplan Sepsis vraagt om een landelijke onderzoeksagenda en een gelabelde sepsis-call bij ZonMw en NWO.
Nationaal Actieplan Sepsis, concept 2026
Kennisagenda's van beroepsverenigingen
| Agenda | Wat is relevant voor sepsis | Bron |
|---|---|---|
| NIV Kennisagenda 2022-2025 | Top 24 kennisvragen; geen enkele expliciet over sepsis. Raakvlakken: orale versus intraveneuze behandeling van pneumonie (vraag 11), work-up van S. aureus-bacteriëmie (12), bedside beslishulp op basis van big data op de IC (13) en behandeling van PICS (14). | NIV Kennisagenda 2022-2025 |
| NVIC onderzoeksagenda | Kennishiaten in acht domeinen, waaronder hemodynamiek, infectie, inflammatie, post-IC-syndroom en kunstmatige intelligentie; geen duidelijke prioriteit tussen domeinen. | NVIC onderzoeksagenda 2021 |
| NVK Kennisagenda | Top 10 kennishiaten algemene kindergeneeskunde, met identificatie van pasgeborenen met risico op vroege neonatale sepsis en herkenning van ernstige ziekte door ouders. | NVK Kennisagenda |
| Surviving Sepsis Campaign 2023 | Vijf klinische prioriteiten (herkenning, orgaanschade, vocht, vasopressoren, precisiegeneeskunde) en vijf basaalwetenschappelijke (diermodellen, translatie van uitkomsten, brein, microbioom, (epi)genetica). | SSC Research Priorities 2023 |
| Nationaal Actieplan Sepsis | Domein 7, Data en onderzoek: padgerichte kernregistratie, landelijke onderzoeksagenda, sepsis-call en benutting van bestaande infrastructuur, zoals cohorten in ziekenhuizen en landelijke kwaliteitsregisters. | concept 2026 |
Werk je aan een van deze vragen? Meld je onderzoek aan in het SepsisNet-onderzoeksnetwerk, zodat we initiatieven kunnen verbinden en samen kunnen pleiten voor financiering.
Tools
Scores en rekenhulpen
Zelf oefenen? Bereken NEWS2, qSOFA en SOFA met directe uitleg in de leeromgeving.
NEWS2
Aanbevolen voor screening bij acuut zieke patiënten (richtlijn en SSC).
SOFA
Meet orgaandisfunctie; een stijging van 2 punten of meer bij infectie past bij sepsis (Sepsis-3).
qSOFA
Voorspelt sterfte, maar is te weinig sensitief: niet gebruiken als enige screeningsinstrument.
SOFA-2
Herziene SOFA-score (2025), ontwikkeld en gevalideerd in grote internationale cohorten, met geactualiseerde criteria per orgaansysteem.
Implementatie
Sepsiszorg organiseren
Surviving Sepsis Campaign 2026 aanbeveling
Gebruik in ziekenhuizen een prestatieverbeterprogramma voor sepsis, met screening van acuut zieke risicopatiënten, vaste werkprotocollen en kwaliteitsmaten. Overweeg een "code sepsis" of sepsis-huddle na een positieve screening.
Samengevat uit SSC 2026
Nederlandse richtlijn Sepsis Randvoorwaarden
Leg in een lokaal protocol vast wie voor welk onderdeel van de sepsiszorg verantwoordelijk is en op welke afdeling dat gebeurt.
Samengevat uit de richtlijn Sepsis Richtlijn Sepsis (NIV)
Dat gecoördineerde verbetering werkt, liet het Nederlandse VMS-sepsisprogramma zien: gestructureerde screening en bundels verbeterden de bundeltrouw en hingen samen met lagere gecorrigeerde sterfte op deelnemende IC’s (Nationaal Actieplan Sepsis, concept 2026). SepsisNet werkt met Sepsis Nederland aan landelijke minimumstandaarden voor herkenning, overdracht en nazorg. Wil je meedoen in een werkgroep? Mail info@sepsisnet.nl.